Wiadomości ogólne o rejonie żółkiewskim:

• obszar: 1295 km2
• ludność: 108,6 tys.
• gęstość zaludnienia: 86 os./km2
• jednostki administracyjno-terytorialne
  • miasta: 3
  • miasteczka: 2
  • wsie: 160
• odległość z Żółkwi do Lwowa
  • kolejowa: 34 km
  • drogowa: 30 km
• odległość drogowa z Żółkwi do granicy z Polską: 38 km

INFORMACJE WSTĘPNE:

Rejon żółkiewski należy do obwodu lwowskiego na Ukrainie i graniczy z woj. lubelskim i woj. podkarpackim w Polsce. Ziemia żółkiewska posiada liczne zabytki historii, architektury oraz kultury. Pod względem ilości zabytków zajmuje drugie miejsce w obwodzie, zaraz po Lwowie. Centrum Żółkwi posiada status historyczno-architektonicznego rezerwatu państwowego i jest licznie odwiedzane przez turystów. Rejon szczyci się 27 zabytkami archeologicznymi, 49 zabytkami architektonicznymi oraz 82 zabytkami historycznymi.:

Współczesny rejon żółkiewski, którego terytorium - 1295 km2 - stanowi 5,9% powierzchni obwodu lwowskiego, leży w północno-zachodniej części tego obwodu i ma korzystne położenie geograficzne: jednocześnie przygraniczne i podmiejskie. Wchodzi w skład Euroregionu Bug. Graniczy z innymi rejonami obwodu lwowskiego: sokalskim, kamioneckim (Kamionka Buska), pustomyckim oraz jaworowskim, a także ze Lwowem. Długość zachodniej granicy wynosi 22 km. W rejonie znajduje się 165 miejscowości, w tym 3 miasta (Żółkiew, Rawa Ruska, Dublany), 2 miasteczka (Kulików, Magierów) oraz 160 wsi.:

Na terytorium rejonu funkcjonuje przejście graniczne Rawa Ruska (Ukraina) - Hrebenne (Polska). Ziemia żółkiewska leży na skrzyżowaniu ważnych międzynarodowych dróg transportowych: do Polski (Lwów - Rawa Ruska - Warszawa) oraz na Białoruś i do krajów bałtyckich (Lwów - Kowel - Brześć - Mińsk - Wilno - Ryga). Przez miasto przebiega także linia kolejowa Lwów - Rawa Ruska - Warszawa.:

Ludność rejonu liczy 108,6 tys. osób, z czego 66% stanowi ludność wiejska, a 34% miejska. Gęstość zaludnienia wynosi 86 os./km2, co w przybliżeniu odpowiada średniej gęstości zaludnienia na Ukrainie. Obecnie młodzież stanowi 21,2%, osoby w wieku produkcyjnym - 57,3%, osoby w wieku emerytalnym - 21,5%. Niezwykle niesprzyjająca sytuacja demograficzna występuje na wsi: tu procent ludzi w wieku emerytalnym jest wyjątkowo wysoki i wynosi od 40 do 60%. Wyludnienie wsi i pogorszenie się struktury wiekowej ich mieszkańców jest przyczyną wielu negatywnych zjawisk i procesów zachodzących w sektorze rolniczym. W rejonie dominują branże związane z rolnictwem i gospodarstwem leśnym. Ziemie uprawne zajmują 85,1 tys. ha.:

WALORY KRAJOBRAZOWO-PRZYRODNICZE ZIEMI ŻÓŁKIEWSKIEJ:

• Położenie

  Ziemia żółkiewska położona jest na Wyżynie Wołyńsko-Podolskiej. Południowo-zachodnia część regionu jest górzystą wyżyną w postaci wąskiego plateau i charakteryzuje się erozyjną rzeźbą terenu. Jest to obszar wchodzący w skład Roztocza. Grzbietem Roztocza biegnie główny europejski dział wodny. Krajobraz jest tu mocno urozmaicony, występują duże względne różnice wysokości.

• Warunki klimatyczne

  Ziemia żółkiewska znajduje się w strefie klimatu atlantycko-kontynentalnego, którego charakterystyczną cechą jest wysoki poziom wilgotności (do 78%), ciepłe lato i łagodna zima. Największa ilość opadów przypada na czerwiec i lipiec. W okresie zimowym opady są nieznaczne.

  Zasoby leśne są ważnym czynnikiem rozwoju gospodarki rekreacyjnej. W obwodzie lwowskim istotne miejsce zajmują lasy pierwszej klasy, obejmujące 271,1 tys. ha i stanowiące 39,3% całości. Dzielą się one na lasy: zielonej strefy - 137,7 tys. ha, uzdrowiskowe - 11,1 tys. ha, dla celów specjalnych - 2,6 tys. ha, uznane za rezerwaty - 2,1 tys. ha. Natomiast lasy w rejonie żółkiewskim zajmują ponad 32 tys. ha, czyli 1/4 terytorium rejonu. Przeszło 60% stanowią sosny i dęby. Na obszarze Roztocza dominującym gatunkiem jest buk. Na innych terenach rosną graby, brzozy, olchy i jesiony.

• Zasoby wodne

  Rzeki rejonu żółkiewskiego należą do zlewiska Zachodniego Bugu. Przez ziemię żółkiewską płyną rzeki: Biała (23,8 km), Rata (17,2 km), Świnia (17,4 km), Żełdec (8,8 km), Jaryczówka (11,2 km), Niedzielczyna (16,9 km), Dumny Potok (19,3 km), Moszczanka (11,3 km), Bałanda (13,2 km), Derewenka (22 km). Ogólna długość rzek w rejonie wynosi 161,1 km. Rzeki są tu malownicze, ale niestety nieżeglowne. Nie są też zbyt rybne. W 27 miejscowościach istnieją stawy, jeziora i sztuczne zbiorniki wodne. Zajmują one powierzchnię 705 ha. We wszystkich zbiornikach hoduje się ryby. Hodowlą ryb na przemysłową skalę zajmuje się Spółka z o.o. "Rawo-Ruska stacja rybno-melioracyjna", która korzysta ze stawów o łącznej powierzchni 75,7 ha. W niektórych miejscowościach znajdują się trzy stawy, a czasami nawet więcej. Najbogatsza w stawy jest wieś Kunin. Powierzchnia tamtejszych stawów wynosi 178,6 ha. Pięć stawów jest we wsi Grzybowice, gdzie zajmują one 43,9 ha powierzchni. Miejscowość Krechów, znana przede wszystkim ze słynnego klasztoru bazyliańskiego, posiada zbiorniki o powierzchni 75,8 ha. Cztery stawy o powierzchni 18,2 ha ma wieś Lubela. W okolicach Żółkwi odkryto zasoby balneologiczne: termalne, siarkowodorowe zdroje artezyjskie o temperaturze na powierzchni ziemi + 39C, które mogą być wykorzystane dla stworzenia uzdrowiska balneologicznego. Wskazane byłoby przeprowadzenie badań naukowych w celu ustalenia składu chemicznego wody tego źródła oraz możliwości ich wykorzystania do celów leczniczych. W rejonie znajdują się także źródła wód mineralnych.

  Tereny łowieckie rejonu żółkiewskiego oraz częściowo rejonów jaworowskiego i kamioneckiego obejmują powierzchnię ok. 105 ha. Występujące tu gospodarstwa posiadają potencjalne możliwości rozwoju na potrzeby turystyki.

  Ziemia żółkiewska posiada sprzyjające warunki przyrodniczo-klimatyczne dla rozwoju turystyki. Umożliwiają one korzystanie z zasobów rekreacyjnych rejonu przez dziesięć miesięcy w roku. Rekreacyjne walory tych ziem związane są z klimatem, zasobami wodnymi oraz leśnymi. Dodatkowymi atrakcjami są zabytkowe ogrody i parki oraz pomniki przyrody o ponadregionalnym znaczeniu.
  Większość rejonu leży na obszarach równinnych. Na północnym-wschodzie znajduje się pasmo wydm grzędowych (Grzędowe Pobuże), a na południowym-zachodzie - skrawek wyżynnego pasma Roztocza, o średniej wysokości 250 m n.p.m. Najwyższym punktem Roztocza jest tu Kamienna Góra koło wsi Fijny - 393 m. n.p.m.

  Spośród bogactw naturalnych rejonu należy wymienić: węgiel brunatny, glinę garncarską, piasek, wapień, torf, wody mineralne. W okolicach wsi Lubela odnaleziono potężne złoża węgla koksującego, w związku z czym prowadzone są tu prace badawcze w ramach projektu związanego z budową nowej kopalni, z udziałem kapitału zagranicznego. Jak już zostało wspomniane, w okolicach Żółkwi odkryto termalne, siarkowodorowe zdroje artezyjskie, które w przyszłości mogą być wykorzystywane dla celów balneologicznych.
  Rejon żółkiewski jest terenem rolniczym, który nie posiada wielkich przedsiębiorstw przemysłowych. Struktura branżowa gospodarki reprezentowana jest przez rolnictwo nastawione na uprawę zboża, roślin technicznych, warzyw oraz na hodowlę bydła.

  W związku z tym niewielkie, uwłaszczone przedsiębiorstwa rejonu specjalizują się przede wszystkim w przetwarzaniu miejscowej produkcji rolnej (branża spożywcza) oraz drewna, w obróbce metali i w produkcji konstrukcji metalowych, jak również w przemyśle poligraficznym. Funkcjonują tu także nieduże przedsiębiorstwa o profilu remontowo-budowlanym i handlowym oraz energetyczne i komunalne.
  Region jest interesujący pod wieloma względami. Obszar pogranicza kilku krain przyrodniczych pokrywa się tutaj z ważnymi europejskimi granicami: geologiczną, klimatyczną, zasięgu flory i fauny. Tędy biegnie także główny europejski dział wodny. Ponadto przebiegała tu dawna granica księstw i ziem Galicji i Wołynia, należących niegdyś do potężnego państwa słowiańskiego - Rusi Kijowskiej. Nad prastarymi szlakami historycznymi stały tu kiedyś liczne, wymieniane w kronikach, grody Rusi Czerwonej.

ZARYS HISTORII I DZIEDZICTWA KULTUROWEGO ŻÓŁKWI:

Miasto Żółkiew łączy w sobie przeszłość i teraźniejszość. Ponad 400 lat minęło od nadania mu prawa magdeburskiego. Żółkiew współczesna to czarujący zakątek Ukrainy, ale również dawna rezydencja króla Jana III Sobieskiego, a także miejsce pamięci o Bohdanie Chmielnickim i Iwanie Mazepie, których odgłosy kroków wydają się wciąż rozbrzmiewać na zabytkowych ulicach miasta. W ciągu swej kilkuwiekowej historii miasto kilkakrotnie przeżyło niezwykle ciężkie czasy i otarło się o zagładę. Niepowetowane straty wyrządziły straszliwe pożary, które strawiły zabytkowe budowle, apokaliptyczna w skutkach epidemia z 1770 roku, która zdziesiątkowała ludność miasta, upadek państwa polskiego w XVIII wieku, a także szczególnie tragiczne czasy wojen domowych i światowych w XX wieku, które spowodowały ogromne straty w ludności oraz przerwanie ciągłości historycznej i kulturowej.

Żółkiew jest jedynym renesansowym miastem-fortecą, które zachowało się na terytorium dzisiejszej Ukrainy. Co uratowało Żółkiew od zrujnowania? Być może to, że miasto jest sakralnym skarbcem, rozmodlonym na przestrzeni stuleci, bogatym w świątynie. Na 13,7 tys. mieszkańców przypada tu 8 świątyń, i wszystkie - oprócz synagogi - są czynne. Obiekty sakralne są bogate w polichromie, kunsztowne ikonostasy, obrazy i rzeźby aniołów.
Staroruskie Winniki, późniejsza polska Żółkiew, w czasach radzieckich Nesterow, dzisiaj znów Żółkiew na Ukrainie. Nazwa miasta często się zmieniała i każda epoka historyczna wnosiła w jego obraz swoje charakterystyczne rysy. Pierwsze wspomnienie o wsi Winniki utrwalone jest w kronikach i datowane na 1368 rok. Miejscowa ludność zajmowała się wówczas przeważnie produkcją wina. Stąd wywodzi się pierwotna nazwa miasta. Do dzisiaj tak właśnie nazywa się jedno z przedmieść za bramą Glińską.

Za czasów Stefana Batorego i Zygmunta III wszystkie okoliczne ziemie należały do wybitnego męża stanu Rzeczypospolitej Polskiej - hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego. Pragnąc zachować i rozsławić swoje imię rodowe, wystarał się o pozwolenie na uwiecznienie go w nazwie miasta. Żółkiew miała się stać miastem idealnym, została zbudowana na planie fortecy. Skąd ten pomysł u Żółkiewskiego? Przyczyny należy szukać w ustawicznych najazdach wrogów: Turków i Tatarów. Właśnie w tym czasie na ziemi lwowskiej rozpowszechniła się koncepcja budowania miast oparta na naśladownictwie włoskich schematów budowy miast renesansowych. Wpływ na to mieli włoscy architekci, wielu z nich bowiem pracowało przy książęcych i szlacheckich dworach oraz w miastach. Na przykład - Pietro Sperendio, Paweł Rzymianin, Piotr Barbon, Aurelio Passarotti, Ambroży Przychylny czy Bernardo Morando, z nie tak bardzo odległego Zamościa.

Rok 1594 jest datą założenia Żółkwi. Miasto zostało otoczone murami z wieżami i czterema bramami: Lwowską od wschodu, Żydaczowską od północy (obydwie te bramy się nie zachowały), Glińską od zachodu i Zwierzyniecką od południa. Żółkiew była jednym z pierwszych miast na ówczesnych ziemiach ukraińskich, przy którego zakładaniu wcielono koncepcję "miasta idealnego". Według chronologii pierwszymi "miastami idealnymi" na Ukrainie były Szarogród (1580) oraz Brody (1584), jednak miasta te nie zachowały zabytkowej, czyli pierwotnej struktury.

Żółkiew zbudowano według projektu znanego włoskiego teoretyka i architekta z XVI wieku Pietro Cataneo. Z lotu ptaka miasto przypomina budowę ludzkiego ciała: głowę stanowi zamek, serce - kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca, ręce i nogi - cztery bramy wjazdowe. Koncepcja "miasta idealnego" przewidywała również idealną organizację społeczną, "gdzie każdy miał wykonywać to, co do niego należało". Przy planowaniu miasta uwzględniono istnienie wielonarodowej społeczności, przydzielając poszczególnym grupom odrębne dzielnice, w których stawiano obiekty sakralne różnych wyznań. Ulice zasiedlano według przynależności mieszczan do cechów; otrzymywały one przy tym odpowiednie nazewnictwo (Dolna i Górna Piekarska, Dolna i Górna Krawiecka, Snycerska, Skórzana, Mięsna itd.). Taka struktura miasta była bardzo przydatna w zarządzaniu i organizacji robót społecznych. Wspólnoty narodowe oraz cechy miały ścisłą organizację; powierzano im budownictwo poszczególnych społecznych i obronnych budowli, opiekę nad nimi oraz obowiązki w wypadku pożaru czy najazdu. Zarządzanie miastem - chociaż było ono prywatne - miało odbywać się wspólnie: przez właściciela Stanisława Żółkiewskiego, mieszczan oraz gminy narodowe, według ówczesnego prawa magdeburskiego. Wzniosłe idee renesansowe, które w znacznej mierze zostały zrealizowane przy budowaniu Żółkwi, przyniosły nadzwyczaj pozytywne skutki w rozwoju duchowości mieszkańców, rozkwicie kultury, a zwłaszcza sztuki. Mała Żółkiew odegrała znaczącą rolę w historii kilku narodów - Ukraińców, Polaków oraz Żydów.

W latach 1594-1606 w Żółkwi powstał majestatyczny zamek z potężnymi, nieprzystępnymi murami. Budowla - wzniesiona na planie kwadratu, z narożnymi wieżami - początkowo była pozbawiona dekoracji architektonicznych. Dopiero podczas późniejszych rekonstrukcji za czasów Jana III Sobieskiego, który przemienił zamek w rezydencję królewską, budowla została pięknie wykończona, co widoczne jest do dzisiaj. W XVIII wieku zamek przebudowywano i uporządkowywano. W 1740 roku jego właścicielem został książę Michał Radziwiłł. Na jego polecenie w latach 1740-1754 rozbudowano galerię położoną wzdłuż dworskiej fasady południowo-zachodniego skrzydła. Przy schodach reprezentacyjnych postawiono siedem posągów, przedstawiających najznamienitszych członków rodów Sobieskich i Radziwiłłów. Zamkowi dodawał uroku wspaniały park, znajdujący się na tyłach budowli i łączący się z lasami wzgórza Horaj, gdzie niegdyś był zwierzyniec, a w zagrodach żyły jelenie i sarny. Wystawne łowy były ulubionym zajęciem gospodarzy zamku.
Zamek został zbudowany z cegły i kamienia. Jego struktura uformowana jest poprzez cztery korpusy, połączone piętrowymi, zamkniętymi galeriami z narożnymi wieżami. Usytuowane wzdłuż boków kwadratu, korpusy tworzą duże podwórze wewnętrzne, natomiast pod powierzchnią południowo-zachodniego korpusu pałacowego znajdują się piwnice.

W sąsiedztwie zamku znajduje się miejski ratusz oraz kazamaty, powstałe w XVII wieku, po których zachowały się do dziś fundamenty, piwnice, kamienna wykładzina ściany zachodniej ze strzelnicami. Dzisiejszy wygląd ratusz zawdzięcza przebudowie dokonanej według konkursowego projektu Bronisława Wiktora w latach 1926-1932. Fasada główna ratusza ozdobiona jest portykiem na masywnych kolumnach, w jego górnej części usytuowana jest natomiast trybuna. Na jej osi centralnej znajduje się wieża, na której można zobaczyć rzeźbę przedstawiającą patrona miasta Jana Ewangelistę oraz zegar, z którego zawsze o północy i w południe rozbrzmiewa melodia hymnu Ukrainy.
Do zamku przylega plac Rynkowy - tradycyjne centrum społeczno-handlowe miasta. Sam plac otoczony jest jednopiętrowymi budynkami - zabytkami architektury renesansowej. Kiedyś w podcieniach kamienic kwitł handel. Na całą Galicję sławne były wyroby miejscowych garncarzy - naczynia ceramiczne oraz kafle do pieców. Nie mniej znane były miejscowe tkaniny. Natomiast piwo żółkiewskie, wytwarzane według tajemnej receptury, konkurowało z piwem lwowskim. Żółkiew znana była także z powodu mennicy, w której tłoczono monety ze srebra Żółkiewskich.

Z ratusza można zobaczyć renesansową ozdobę miasta - parafialny kościół pw. św. Wawrzyńca, który powstał dzięki najwybitniejszym architektom ówczesnej Europy: Pawłowi Szczęsnemu, Pawłowi Rzymianinowi oraz Ambrożemu Przychylnemu, znanemu ze swych lwowskich i krakowskich arcydzieł. Ze świątyni bacznie spogląda Archanioł Michał - dowódca wojska niebieskiego, symbolizujący tradycję wojskową. Jego wzrok skierowany jest w stronę Krakowa, rozpostarte skrzydła dodają świątyni majestatu. Od wieków strzeże on miasta i zna wszystkie jego tajemnice.

Późnorenesansowy kościół pw. św. Wawrzyńca, zbudowany na planie krzyża łacińskiego, wznosi się na wzgórzu w północno-zachodniej części rynku, usypanym przez tatarskich i tureckich jeńców. Wstęga rzeźbionego w kamieniu fryzu, opasującego gmach kościoła, przedstawia jeźdźców, strzelców, szable, włócznie, a na narożnikach - płaskorzeźby orłów. Motywy wojenne przypominały o bohaterskiej sławie fundatorów kościoła, będącego panteonem chwały oręża hetmanów Rzeczypospolitej. Wszystkie fasady świątyni udekorowane są pilastrami w porządku doryckim. Portal główny zachodni zdobią posągi czterech ewangelistów i czterech innych świętych. Wnętrze świątyni jest wytwornie wyposażone, mieści się tutaj bowiem mauzoleum możnych rodów Sobieskich i Żółkiewskich. Stąd też kolegiata żółkiewska nazywana jest czasem "małym Wawelem". Dzwonnica kościoła z kolei nawiązuje do Pizy. Jest ona lekko pochylona, podobnie jak słynna wieża we Włoszech.

Kościół został wzniesiony przez Stanisława Żółkiewskiego w 1606 roku. Budowę realizował lwowski architekt, pochodzący z Włoch Paweł, zwany Szczęsnym, który od 1601 roku był wójtem Żółkwi. Po jego śmierci prace kontynuował lwowski architekt Ambroży Przychylny, a także Paweł Rzymianin.
W latach 1862-1867 z inicjatywy proboszcza ks. Józefa Nowakowskiego przeprowadzono prace renowacyjne w zaniedbanej od kilkudziesięciu lat świątyni. Fundusze zostały zgromadzone dzięki składkom społecznym i darowiznom. W latach 1900-1908 zostało odrestaurowane wnętrza kościoła, wkrótce też do nowych sarkofagów złożono szczątki hetmana Żółkiewskiego i członków jego rodziny. Po 1946 roku w kolegiacie nie sprawowano nabożeństw, ponieważ przez prawie 40 lat budynek był wykorzystywany jako muzeum i magazyn, wskutek czego świątynia doświadczyła bolesnego spustoszenia.
Trudno nie zauważyć stojącego w pobliżu uroczego klasztoru bazyliańskiego i cerkwi z końca XVII wieku. Pierwsza cerkiew powstała jeszcze w Winnikach, długo przed założeniem miasta. Na początku XVII wieku chyliła się ona ku upadkowi, dlatego mieszczanie zwrócili się do Stanisława Żółkiewskiego z prośbą o pozwolenie na budowę nowej świątyni. Prace zostały ukończone w 1682 roku i wtedy też bp Józef Szumlański przekazał cerkiew bazylianom, którzy założyli obok swój klasztor. Pożar w 1691 roku, który ogarnął całe miasto, strawił też świątynię. Tegoż lata metropolita Dozyteusz sprowadził z Mołdawii do Żółkwi relikwie św. męczennika Jana Suczawskiego i przekazał je bazylianom. Obecnie w cerkwi znajdują się relikwie św. męczennika Parteniusza, którego wspomnienie przypada na koniec września - początek października.
W latach 1697-1699 znany malarz żółkiewski Iwan Rutkowicz namalował ikonostas, uchodzący za jedno z najpiękniejszych arcydzieł sztuki unickiej. Obecnie ikonostas znajduje się w Muzeum Narodowym im. Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie.
Okres świetności cerkwi i klasztoru bazylianów przypada na XIX wiek. W 1895 roku została założona klasztorna drukarnia i wydawnictwo. Dzięki aktywnej działalności bazylianów Żółkiew stała się ważnym religijnym ośrodkiem wydawniczym. W katach 1901-1907 cerkiew została przebudowana w stylu bizantyńskim, według projektu architekta Edgara Kovatsa, rektora Politechniki Lwowskiej.
W latach 1911-1935 malarz Julian Bucmaniuk przemalował wnętrze cerkwi w stylu ukraińskiego modernizmu. Polichromie na ścianach wykonane zostały całkowicie w stylu ukraińskiej secesji, postacie biblijne, aniołowie i święci wzorowani byli na ówczesnych postaciach, a posadzka wykonana została w oparciu o ukraińskie hafty ludowe. Wykończenie i wystrój cerkwi nie mają żadnych analogii na świecie.
Po II wojnie światowej monaster zamknięto, drukarnia została znacjonalizowana przez władzę radziecką, a budynek cerkwi w 1952 roku przejęła Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego. Budynki klasztoru do 1952 roku zajmowało NKWD; później NKWD urządziło tutaj szkołę.
W 1990 roku cerkiew i budynki klasztorne zostały zwrócone zakonowi bazylianów, a w 1994 roku bazyliańskie wydawnictwo "Misjonarz" odzyskało drukarnię.

Równie interesującym obiektem turystycznym jest kościół dominikański z 1653 roku. Ta wczesnobarokowa świątynia była wzorowana na kościołach neapolitańskich. Zbudowano ją na koszt Teofili Sobieskiej - matki Jana III Sobieskiego, na pamiątkę jej syna Marka, który zginął w bitwie pod Batohem w 1652 roku. Kościół powstał na miejscu drewnianej świątyni pw. NMP. Prace budowlane przy kościele i drewnianym klasztorze zostały ukończone w 1655 roku. O kościół i klasztor dbał szczególne Jan III Sobieski oraz następni właściciele Żółkwi. W latach 1754-1792 na miejscu drewnianego klasztoru powstały istniejące do dzisiaj zabudowania. Architektura kościoła i klasztoru całkowicie się zachowała. Uwagę zwraca szczególnie główne wejście do świątyni, podkreślone portalem i ozdobione kolumnami korynckimi. W znacznym stopniu natomiast został zniszczony wystrój wewnętrzny. Ze wszystkich rzeźb ołtarzowych zachowały się jedynie pozostałości posągów św. Piotra i Pawła. Bardzo zniszczone są cenne nagrobki Teofili Sobieskiej i Marka Sobieskiego, królewskiego brata. Zachowały się tylko fragmenty ich tablic nagrobnych.
Nie można pominąć faktu, że w drugiej poł. XVII wieku w maleńkiej Żółkwi, zamieszkiwanej przez 1,5-2 tys. mieszkańców, istniało aż sześć klasztorów i kilka dużych świątyń, w tym - pięć cerkwi, cztery kościoły, dwie synagogi. Miasto było znanym centrum życia religijnego. Zdobyło sławę m.in. jako ośrodek żydowskiej myśli filozoficznej i drukarstwa (od końca XVII wieku działały tu trzy drukarnie żydowskie). Z żółkiewskiej gminy żydowskiej wywodziło się wielu, światowej sławy rabinów, uczonych, twórców kultury. Wymienić tu należy: filozofa Natana Krochmala, uczonego Aleksandra Sendera Schora, znanego pisarza i doktora orientalistyki Majera Letterisa, uczonego Samsona Blocha, znanego drukarza Uri Feibusha Halevi, pisarza i krajoznawcę galicyjskiego Elizera Fawira, lekarza Simchę Menachema de Jona i innych. W czasie II wojny światowej gmina żydowska, licząca 4,4 tys. osób, odniosła niepowetowane straty - prawie wszyscy zostali wymordowani przez Niemców.
Niestety, bardzo wiele zabytków architektury żydowskiej zostało zniszczonych. Zachowała się jednak synagoga - zabytek na skalę światową. Ta przepiękna renesansowa świątynia, jedna z największych synagog w Europie, jest ważną pamiątką budownictwa obronnego XVII wieku.
W 1692 roku mieszkańcy rozpoczęli trwające osiem lat prace przy budowie synagogi o charakterze obronnym. O takim charakterze budowli świadczą potężne ściany, strzelnice na strychu, a także jej usytuowanie przy miejskich murach obronnych. W darze od króla Jana III Sobieskiego gmina żydowska otrzymała kamień na budowę oraz 8 tysięcy złotych. Żydzi odwdzięczyli się, umieszczając na synagodze herby rodowe Sobieskich i polskie orły. Prawdopodobnie w budowie uczestniczył architekt królewski Piotr Beber.
W 1833 roku synagogę częściowo zniszczył pożar. Po odbudowaniu, w 1908 roku malarze żółkiewscy wykonali oryginalne naścienne malowidła w sali modlitewnej. Gruntowny remont synagogi przeprowadzono w 1935 roku, zaś w latach 1936-1937 została ona otynkowana.
W czasie niemieckiej okupacji, w czerwcu 1941 roku, budowlę podpalono i wysadzono w powietrze. Po wojnie, w latach 1955-1956, synagogę częściowo odrestaurowano, odnawiając kolumny, sklepienie głównej sali, dach, okna oraz tynk fasady.
Synagoga jest wzniesiona z kamienia i cegły. Główna sala zbudowana jest na planie kwadratu. Pośrodku sali stoją cztery potężne, okrągłe filary, które podtrzymują skrzyżowane stropy sklepienia, dzieląc wizualnie pomieszczenie na 9 pól. Od zewnątrz ten podział zasygnalizowany jest poprzez podparcia, pilastry i otwory okienne - po trzy na każdej fasadzie. Z wystroju zachowały się fragmenty tynkowanego fryzu, na każdej ścianie polichromiczne malowidła oraz cytaty z Tory. Przetrwało też tynkowane, barokowe obramowanie szafy ołtarzowej (Aron ha-kodesz), przeznaczonej do przechowywania Tory. Wejścia do synagogi zdobią barokowe, tynkowane portale. Dziś synagoga jest nieczynna; wymaga całkowitej restauracji.

Przy ulicy Lwowskiej mieszczą się jeszcze trzy świątynie, w tym jedna drewniana. To właśnie ona, spośród licznych zabytkowych budowli Żółkwi, zasługuje na szczególną uwagę. Drewniana cerkiew pw. Trójcy Przenajświętszej została zbudowana w roku 1720 kosztem parafian oraz królewicza Konstantego Sobieskiego. Proporcje budowli charakterystyczne są dla wzorców renesansowych. Cerkiew wznieśli miejscowi cieśle. Dach, wykończony trzema kopułami, jest pokryty gontem. W świątyni znajduje się pięciopoziomowy ikonostas z ikonami z 1728 roku - dzieło mistrzów żółkiewskiej szkoły malarstwa - oraz rzeźby Iwana Rutkowicza. Na ścianach prezbiterium - polichromia.

Koło cerkwi znajduje się dzwonnica z 1891 roku. We wcięciach łuków, na ścianach dzwonnicy widnieją mocowania dzwonów z ociosanych brusów. W dolnej części centralnego wcięcia urządzono kapliczkę w postaci wnęki, z posągiem Bogurodzicy.
Idąc dzisiejszą ulicą Lwowską w kierunku centrum miasta, widzimy nową murowaną cerkiew prawosławną pw. św. Apostołów Piotra i Pawła, zbudowaną w latach 1991-1992 według projektu architekta lwowskiego Aleksandra Jaremy.
Obok znajduje się cerkiew pw. św. Łazarza, należąca do Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. Dawniej był to kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego i budynek klasztorny felicjanek, który powstał na miejscu kaplicy i szpitala św. Łazarza, zbudowanych na koszt Zofii z Żółkiewskich Daniłowiczowej. Zakład dobroczynny przeżywał trudne czasy, w 1873 jego zabudowania razem z kościołem miasto przekazało siostrom felicjankom. W 1910 roku wybudowały one nowy klasztor. W 1940 roku felicjanki zostały wysiedlone z Żółkwi, a budynki mieszkalne przeznaczono na cele socjalne i administracyjne. W 1946 roku kościół opustoszał; a jego wyposażenie, przewiezione do Przemyśla, z czasem uległo rozproszeniu. Kolejna drewniana cerkiew, pw. Narodzenia NMP, zbudowana w 1705 roku, znajduje się na dawnym przedmieściu Winniki. Powstała ona na koszt parocha Józefa Kiernickiego, jego żony oraz pobożnych parafian. Cerkiew jest wybitnym dziełem sztuki ludowej. Świątynia ma jedną nawę i jedną kopułę, zbudowana została na planie krzyża. Ikonostas cerkiewny wykonał w 1708 roku cieśla Kunasz. Autorami polichromii byli malarze z otoczenia Iwana Rutkowicza. W latach 1995-1996 lwowscy restauratorzy pod kierownictwem Natalii Slipczenko dokładnie odnowili ikonostas.

Lata 50. XVIII wieku były początkiem schyłku świetności Żółkwi. Był to czas wewnętrznych niesnasek, wojen i postępującego upadku Rzeczypospolitej. Nasiliły się przestępczość, rabunki i swawola.
Początek rządów austriackich w 1772 roku w Galicji oznaczał dla Żółkwi nadejście nowych czasów. Stała się ona teraz własnością władzy miejskiej. Miasto wypełniało się nowymi mieszkańcami, przeważnie Żydami oraz Polakami ze wschodniej Ukrainy - uciekinierami przed hajdamakami. Zaczęli przyjeżdżać też nieliczni urzędnicy - Niemcy oraz niemieckojęzyczni Czesi.
Kształtowała się nowa świadomość obywateli cesarstwa, przeprowadzającego postępowe reformy w dziedzinie prawa, oświaty i religii.

W pierwszej poł. XIX wieku Żółkiew utraciła część swego dziedzictwa kulturowego i cennych budowli historycznych. W 1832 roku został rozebrany i tak już zrujnowany ratusz na Rynku, większa część murów i wież obronnych, zaczęto zasypywać rowy obronne, wyrównywano wały i bastiony.
Wskutek strasznego pożaru z 16-17 maja 1833 roku, który rozpoczął się w klasztorze dominikanów i przerzucił się na śródmieście, spłonęła jego część mieszkalna i klasztor bazylianów. W 1833 roku rozebrano bramę Lwowską wraz z dzwonnicą, zniszczoną w czasie pożaru. Osuszono ostatni staw. Z trudem odbudowywano i przebudowywano spalone kamienice. Miasto straciło swój urok.

Interesujący etap rozwoju i odbudowy Żółkiew przeżyła za czasów austriackich, pod koniec XIX - na początku XX wieku, kiedy była centrum administracyjnym. Do miasta docierają wówczas skutki europejskiej rewolucji przemysłowej. Tworzą się liczne towarzystwa gospodarcze i kredytowe, powstają duże zakłady zmechanizowane, budynki urzędów i prywatne domy, wznoszone według nowych stylów architektonicznych. Powstają nowe drogi z twardym pokryciem, a na błotnistych niegdyś terenach zwierzyńca wybudowana zostaje droga kolejowa Lwów - Bełżec oraz otworzona stacja kolejowa. Oprócz niedużych warsztatów powstają w Żółkwi także zakłady zmechanizowane: tartak, cegielnia oraz huta szkła zbudowana w roku 1890 na miejscu poprzedniej, drewnianej. Wtedy też powstaje elektrownia miejska i rozpoczyna się elektryfikacja Żółkwi, budowanie sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Na miejscu dawnych sadów i oranżerii powstają koszary pułku kawaleryjskiego; zorganizowano także duży targ koni. W 1900 roku wybudowany zostaje gmach poczty, obok niej powstają inne budynki urzędowe oraz duży kompleks sportowy, z monumentalną siedzibą polskiego towarzystwa sportowego "Sokół". Ta nowa zabudowa, wzdłuż dobrze uporządkowanej ulicy (dzisiaj ul. Żołnierzy UPA), zyskała bardzo reprezentatywny wygląd. Dzielnicę Zwierzyniec, a zwłaszcza nową drogę ze stacji kolejowej do miasta, wyróżniają stylowe wille z malowniczymi sadami. Powstają nowe budynki na innych przedmieściach Żółkwi, jak też i w centrum. 22 sierpnia 1895 roku w maleńkim domku koło świątyni bazylianów powstaje słynna drukarnia oo. bazylianów. W 1904 roku zostaje przeniesiona do nowego, piętrowego pomieszczenia na terytorium klasztoru. Jesienią 1908 roku ma miejsce uroczyste otwarcie gimnazjum.

Koniec XIX - początek XX wieku był jednym z najbardziej interesujących, aczkolwiek nielekkich okresów w historii Żółkwi. Miały wówczas miejsce: klęski żywiołowe, nieurodzaje, głód i epidemie. Miasto nie zdołało już powrócić do swojej dawnej świetności. Dwie wojny światowe przyniosły nowe ogromne straty w ludności, gruntowne przeobrażenia społeczne, kolejne przerwanie tradycji historycznej i kulturowej. Początek I wojny światowej zbiegł się z podniesieniem świadomości narodowej Ukraińców. Okrucieństwa i skala wojny, niespotykane nigdy przedtem, przyniosły kolejne ogromne straty w ludności i gospodarce Żółkwi. W okolicach Żółkwi trwały zacięte walki pomiędzy wojskami austriackimi a rosyjskimi. 19-20 czerwca 1915 roku miasto ponownie zajęły wojska austriackie, przy czym Żółkiew zaznała znacznego zniszczenia. Wycofujący się Rosjanie całkowicie spalili zamek.
W okresie międzywojennym intensywnie zaczęło się rozwijać budownictwo. W latach 1923-1931 na koszt państwa został odbudowany zamek, powstała droga Lwów - Warszawa, prowadząca przez Żółkiew, w latach 1928-1931 zbudowano powiatowy ukraiński Narodnyj Dim (Dom Ludowy) na ul. Glińskiej, w latach 1930-1933 powstał korpus wydawniczy drukarni oo. bazylianów. Nie zdołano jednak odbudować zrujnowanej części mieszkalnej miasta.

Następstwa II wojny światowej były jeszcze gorsze. Miasto straciło większą część mieszkańców, między innym Żydów (w latach 1942-1943 zostali zgładzeni), Polaków (wywiezieni w 1946), a także Ukraińców. Zniszczono większą część dzielnic mieszkalnych śródmieścia - nieodbudowanych do dzisiaj. Ruiny w centrum miasta stały do roku 1953. Zrujnowane domy najczęściej były rozbierane, a place po nich wyrównywane - brakowało bowiem pieniędzy na odbudowę.

Od 1951 roku, na skutek powojennej poprawy sytuacji ekonomicznej oraz odwilży politycznej, życie w mieście nieco się ożywiło. Postępuje elektryfikacja, budują się wodociągi, rekonstruują się i rozbudowują przedsiębiorstwa. Zostają odremontowane budynki, które się zachowały w centrum miasta; usuwa się pozostałości po zniszczonych domach, a na ich miejscu wznosi nowe budowle; porządkuje się tereny pod skwery. Wszystko to robiono, nie uwzględniając niestety historycznej zabudowy miasta, rujnując przy okazji także piwnice zburzonych budowli. W oczy rzuca się niezwykłe ubóstwo rozstrzygnięć architektonicznych nowego budownictwa.

W ciągu dwóch minionych wieków na skutek tych kataklizmów zrabowano, spalono albo zniszczono znaczącą część dziedzictwa kulturowego Żółkwi. Jednak nawet to, co się zachowało z XVII i XVIII wieku, przetrwało w gorszym lub lepszym stanie i zawsze wywołuje zachwyt u turystów, gości lub badaczy odwiedzających miasto. Dzisiaj w Żółkwi znajduje się około 40 zabytków architektury z XVI-XIX wieku, o światowym, narodowym oraz regionalnym znaczeniu. Wśród nich: unikatowy zespół zabudowań rynkowych z zamkiem z 1594 roku, kościół parafialny z 1606 roku (zabytek na skalę światową), kamienice mieszkalne z XVII wieku z podcieniami handlowymi (jedyne, jakie zachowały się na Ukrainie), znaczne fragmenty miejskich murów obronnych z dwiema bramami i wieżą-dzwonnicą z XVII wieku, zespoły klasztoru bazylianów z XVII-XX wieku, dwa klasztory dominikanów z kościołami z XVII-XVIII wieku, dwie unikatowe cerkwie drewniane z początku XVII wieku, jedna z największych w Europie synagog obronnych z 1692 roku, domy mieszkalne z XVII-XIX wieku i inne. Szczególną wartość ma pierwotna, renesansowa struktura Żółkwi.