Giełczew, Giełczewka, Giełczewianka, rzeka w województwie lubelskim, lewy dopływ Wieprza. Obszar źródłowy we wsi Giełczew (gmina Wysokie). Płynie przez Wyniosłość Giełczewską, Płaskowyż Świdnicki. Uchodzi do Wieprza na wysokości Biskupic. Długość 45 km, powierzchnia dorzecza 359 km2.

Malownicze wzniesienia Doliny Giełczwi i jej dopływów to miejsce o niespotykanej urodzie. Sieć wodna ma układ promienisty. Doliny i wzgórza porasta bardzo urozmaicona roślinność, często rzadkich gatunków. Na żyznych lessach rosną wielogatunkowe lasy grądowe. Dolina Giełczwi to subregion o szczególnych wartościach dla polskiego dziedzictwa narodowego i różnorodności biologicznej ze wszech miar zasługujący z jednej strony na ochronę, a z drugiej na promocję i rozwój. To "nieprzerwane pasmo ludzkich siedzib sięgających rodowodem średniowiecza. Wśród których na urwistych, zalesionych skarpach widnieją pozostałości ścian dworów szlacheckich, najczęściej z XVII w., otoczonych bujnym starodrzewiem podworskich parków..." [Lucjan Świetlicki, "Dwory nad Giełczwią", Norbertinum, Lublin 1999].

Administracyjnie obszar zlewni Giełczwi leży na terenach gmin Wysokie, Jabłonna, Krzczonów (powiat lubelski), Żółkiewka (powiat krasnostawski), Rybczewice, Piaski i Trawniki (powiat świdnicki).
W projekcie uczestniczy także Gmina Gorzków (powiat krasnostawski).

Gmina Wysokie

Gmina Wysokie położona jest w woj. Lubelskim. Obszar gminy znajduje się w południowej części mezoregionu zwanego Wyniosłością lub też Wierzchowiną Giełczewska zajmuje centralną część Wyżyny Lubelskiej.
Od północy obszar gminy Wysokie graniczy z gminą Krzczonów oraz na niewielkim odcinku w północno - zachodniej części z gminą Bychawa. Od zachodu sąsiaduje z gminą Zakrzew, natomiast od południa z gminą Turobin pow. biłgorajski. Wschodnia granica przylega do gminy Żółkiewka pow. Krasnystaw.
Gmina Wysokie ma bardzo korzystne położenie komunikacyjne. W miejscowości Wysokie krzyżują się drogi Lublin - Przemyśl oraz Kraśnik - Krasnystaw.
Z obszaru gminy wypływają dwie rzeki. Wierzbówka i Giełczew.
Przez teren gminy przepływa rzeka Por wpadająca do zbiornika retencyjnego w Nieliszu.

Wysokie założył w 1360 r. Łukasz Górka (Łukasz z Górki), który wybudował w Wysokiem zamek obronny.
W 1368 r. Wysokie otrzymało prawa miejskie od króla Kazimierza Wielkiego. W początkach XV wieku właścicielami Wysokiego byli Biedzińscy i Kaszowscy, herbu Janina. Jaśko z Biedzin (Biedziński) chorąży sandomierski, właściciel Biedzin, Kaszowa, Woli, Gulina i Wysokiego w 1413 r. wybudował w Wysokiem kościół (drewniany) p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha.

Na mocy ustawy o ochronie dóbr kultury ochroną prawną objęto:

• kościół rzymsko - katolicki p.w. św. Michała Archanioła w Wysokiem
• cmentarz parafialny rzymsko - katolicki z poł. XIX wieku z nagrobkami i drzewostanem w Wysokiem
• kościół polsko - katolicki p.w.św. Apostołów Piotra i Pawła w Maciejowie Starym

Głównym akcentem architektonicznym osady Wysokie jest neogotycki kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła. Zbudowano go w latach 1905 - 1908, a stanął na miejscu poprzedniego, który w 1800 r. ufundowała Anna z Sapiechów Jabłonowska - dziedziczka dóbr Wysokie. Ten stary klasycystyczny kościół rozebrano w 1903 r., gdyż był za mały dla sporej parafii i znajdował się w złym stanie technicznym.
Plan świątyni sporządził Józef Pius Dziekoński.
Kościół w Wysokiem jest ceglaną budowlą podniesioną na ceglanym, zdwojonym cokole i nakrytą dachami pobitymi blachą ocynkowaną. Jest orientowany, a jego plan tworzy jednonawowy, prostokątny korpus, poprzedzony od frontu kwadratową wieżą i zakończony węższym prezbiterium z trójboczną absydą oraz prostokątną zakrystią i kaplicą z niewielkimi przedsionkami. Plan ten, ze względu na znaczne wymiary zakrystii i kaplicy, przybiera zarys krzyża łacińskiego. Wieża stanowi główny akcent bryły kościoła; jej przyziemie mieści główną kruchtę, partie wyższe pełnią rolę loży chóru muzycznego, a wyżej dzwonnicy.

Gmina Wysokie posiada wielkie walory przyrodniczo - krajobrazowe, co sprawia że atrakcyjność rekreacyjna tego terenu jest bardzo duża.
Południowo - Zachodnia część gminy bezpośrednio przylega do obszaru Parku Krajobrazowego Roztocza Zachodniego.
Malowniczy krajobraz, lesistość i świeże powietrze daje możliwość turystyki i wypoczynku.
Obszar Wyniosłości Giełczewskiej jest obszarem szczególnie cennym pod względem botanicznym. Występuje tu 467 gatunków roślin zaliczanych do poszczególnych elementów geograficznych. Jest to najwyższy wskaźnik w obszarze Lubelszczyzny.

Gmina Jabłonna

Gmina Jabłonna położona jest w centralnej części województwa lubelskiego. Siedzibą gminy jest wieś Jabłonna, która usytuowana jest w środkowo - zachodniej części gminy w dolinie Rzeki Czerniejówki.Odległość z centrum Lublina do Jabłonnej wynosi 18 km.Powierzchnia gminy wynosi 13 098 ha. Większość jej obszaru to grunty orne, lasy, sady. W skład gminy wchodzi 17sołectw, które liczą 2000 gospodarstw rolnych. Gminęzamieszkuje 7 450 osób Na terenie gminy prowadzi działalność: Gminna Biblioteka Publiczna z trzema filiami o łącznej liczbie czytelników - 1200, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, 5 Szkół Podstawowych, 2 Gimnazja, 3 Przedszkola, Gminny Ośrodek Kultury w Jabłonnie z siedzibą w Piotrkowie, który został oddany do użytku w 1986 roku. W budynku GOK mają swą siedzibę Filia Gminnej Biblioteki Publicznej, Ochotnicza Straż Pożarna oraz Urząd Pocztowo - Telekomunikacyjny. GOK prowadzi działalność w zakresie zajęć plastycznych, zajęcia z rytmiki i tańca, festiwale piosenki dziecięcej, eliminacje małego konkursu recytatorskiego. Ponadto GOK organizuje co roku Gminne Przeglądy Zespołów Śpiewaczych Kół Gospodyń Wiejskich. Na ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu, Zespół Śpiewaczy z Tuszowa wyśpiewał III miejsce w 1988 roku i pierwsze w 1997 roku.

Pierwsza wzmianka o Jabłonnej pochodzi z 1414 roku. Wówczas zapisano ją jako Jabłonka. W XV stuleciu zwano tę wieś również Jabłonów, chociaż już wówczas, funkcjonowała obecna nazwa tej miejscowości.
W średniowieczu Jabłonna była tenutą królewską. Również inne wsie z terenu dzisiejszej gminy w większości były własnością królewską. Już w 1388 roku król Władysław Jagiełło przeniósł Piotrków na prawa magdeburskie. W 1432 roku, Jagiełło mocą dokumentu erekcji i uposażenia nadał lubelskiemu klasztorowi św. Brygidy wsie Czerniejów i Skrzynice.
Wśród właścicieli części dóbr Jabłonnej w XV i XVI w. wymieniana jest drobna szlachta; warto tutaj wspomnieć o Stanisławie z Jabłonnej, który na początku XVI stulecia był burgrabią lubelskim.

Jabłonna w XVI i XVII stuleciu była majątkiem rodowym Lubienieckich. W 1616 roku Jabłonną odziedziczył Krzysztof Lubieniecki - minister zaboru ariańskiego. Po jego śmierci w 1648 roku majątkiem zarządzali żona Katarzyna i syn Krzysztof. Kilka lat później Katarzyna Lubieniecka, zmuszona trudna sytuacją finansową, zastawiła wieś Szymonowi Węglińskiemu. W czasie najazdu Szwedów na Polskę w szeregu wojsk króla szwedzkiego Karola Gustawa znalazł się m.in. Krzysztof Lubieniecki (syn ministra zaboru ariańskiego). W 1656 roku , gdy wojska szwedzkie zajęły Lublin, Krzysztof Lubieniecki najechał na Jabłonnę, odebrał Węglińskiemu list zastawny, a sam ogłosił się dziedzicem wsi.W 1801 roku Jabłonnę nabył Joachim Owidzki, siostrzeniec Wybickiego i ulubieniec ordynata Andrzeja Zamoyskiego. W 1818 roku, wówczas poseł Ziemi Lubelskiej na Sejm, Joachim Owidzki został prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Lublinie. Towarzystwo swoim zasięgiem obejmowało cała województwo, a za cel stawiało sobie szerzenie oświaty na wsi. W 1830 roku Joachim Owidzki zmarł, a klęska Powstania Listopadowego ostatecznie położyła kres działalności Towarzystwa. W następnym roku majątek Jabłonna został skonfiskowany i przeszedł pod bezpośredni nadzór zaborcy do połowy XIX wieku (w latach 1842 - 1844 zarządzał nim Aleksander Bieliński). W latach 1860 - 1900 właścicielami Jabłonny byli: Chędzyński, Kłamborski oraz Roman Kozyra. Natomiast w latach 1900 - 1904 majątek należał do Eugeniusza Dębickiego i Mieczysława Baczyńskiego.
W 1912 roku dobra Jabłonna, wraz z folwarkami Wólka i Romanów, nabył na licytacji znany lubelski przemysłowiec Julian Karol Vetter. Majątek obejmował wówczas 500 hektarów ziemi, na jego terenie funkcjonował młyn wodny, gorzelnia, była dobrze rozwinięta hodowla zwierząt oraz stadnina koni. Po śmierci Juliana Vettera w 1915 roku właścicielką Jabłonnej została jego żona Bronisława - pochodząca ze starej szlacheckiej rodziny Karszo - Siedlewskich. Była życzliwa dla miejscowej ludności. Wówczas zabudowania dworskie rozciągały się na południe od parku otaczającego pałac - wzdłuż rzeki Czarniejówki, po obu jej brzegach. Większa część tej zabudowy przetrwała do dzisiejszych czasów, chociaż są w złym stanie technicznym (obecnie niektóre obiekty są remontowane). Do dworu prowadzi droga wysadzona drzewami, zwana Czarną Aleją. Dawniej poruszanie się po niej było zabronione. Po śmierci Bronisławy Vetterowej w 1937 roku majątek odziedziczył usynowiony przez Vetterów, Brunon Jerzy Vetter. Po wybuchu II wojny światowej Niemcy pozostawili go w spokoju, gdyż nie pozbywali się dobrych gospodarzy. Rodzina Vetterów opuściła Jabłonnę dopiero zimą 1943/44 roku, gdy zbliżała się Armia Czerwona.

W czasach wojny wójtem gminy Jabłonna był Niemiec Müller , który wyjątkowo skrupulatnie przestrzegał praw narzuconych przez okupanta. Między innymi z jego inicjatywy terminowo ściągany kontyngent był w 100% podwyższony w stosunku do innych gmin. Jego egzekwowanie wiązało się z różnymi represjami; często gospodarze byli aresztowani i deportowani do obozów pracy. Taki poczynania wójta potęgowały uczucia nienawiści oraz rodziły odruchy buntu.

Po wojnie majątek ziemski został objęty reformą rolną. Pałac stał się własnością Skarbu Państwa. W pierwszych latach po wojnie mieściła się tam szkoła podstawowa. W 1953 roku pałac przejęła Komenda Wojewódzka MO w Lublinie - początkowo mieściła się tam szkoła milicyjna, potem posterunek. Obecnie pałac jest własnością prywatną.

Gmina Krzczonów

Krzczonów jest gminą położoną na południowo-wschodnim skraju województwa lubelskiego, przy drodze Lublin-Biłgoraj, w centralnej części Wyniosłości Giełczewskiej, gdzie w krajobrazie dominują rozległe, częściowo zalesione wzgórza, ograniczone wąskimi I głębokimi dolinami rzek Giełczwi, Radomirki, Olszanki i Kosarzewianki.

Obszar gminy wynoszący ogółem 12 815 hektarów i około 5,5 tys. Mieszkańców leży na granicach Krzczonowskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny. Gmina Krzczonów jak i sąsiednia Rybczewice są typowymi gminami rolniczymi.
Wielowiekowe tradycje rolnicze tej gminy są widoczne do dzisiaj w tradycjach, pielęgnowanej mowie ojców, strojach i folklorze krzczonowskim, znanym nie tylko w kraju, ale i zagranicą.

Historia osady Krzczonów sięga odległych czasów. Jako dowód przytoczyć można znajdowane tam krzemienne narzędzia: siekierki, noże, skrobacze, wreszcie skorupy naczyń, których wiek określono na 2000 lat. Innym dowodem jest "cmentarzysko pogańskie" zwane obecnie "szwedzkie mogiły". Znajduje się ono na gruntach Nadleśnictwa w Krzczonowie na uboczu wsi. Na wysokim wzniesieniu wśród pól w kępie starych drzew znajdują się trzy kopce. Istnieje przypuszczenie, że usypano je w X wieku. Pierwsza wzmianka o Krzczonowie w dokumentach pojawiła się w 1136 roku w bulli papieża Innocentego II. Bulla nie lokalizuje bliżej wsi, które wymienia. Dokument ten wyjaśnia pochodzenie nazwy. W 1902 r. Władysław Koźmian rozpętał burzę wokół sprawy pochodzenia nazwy. Stwierdził, że Krzczonów otrzymał swoją nazwę od tego "że tu chrzcili się Arianie lubelscy w wieku dojrzałym, nurzając się w wodzie, bo chrzest dzieciom udzielony poczytywali za nieważny". W dyskusji głos zabrali wybitni językoznawcy i historycy: Jan Michał Rozwadowski, Aleksander Bruckner, Karol Potkański. Spór nie przyniósł wyjaśnienia etymologii nazwy. W latach dwudziestych Aleksander Kossowski kategorycznie zaprzeczył pobytowi Arian w Krzczonowie, a już współcześnie Stefan Wojciechowski biorąc pod uwagę biograficzne analogie w lokalizacji czterech polskich Krzczonowów oraz administracyjno - kościelne zjawisko rozwoju biskupstwa krakowskiego doszedł do wniosku, że każda z tych miejscowości leży na wywierzyskach źródeł. Źródła te wytryskują ze skalistych podłoży u stóp wzgórz, dawniej obficie zalesionych, a więc najlepszych dla celów pierwotnego osadnictwa. Każdy z Krzczonowów leżał dawniej na pograniczu biskupstwa krakowskiego - Krzczonów lubelski na krańcu wschodnim, a więc dotąd sięgały wpływy dynastii Przemyślidów w X wieku. Stąd też nazwa Krzczonów wywodzi się od staroczeskiego "krscon" oznaczającego krynicę, źródło. Pierwsza pisemna wiadomość bezspornie odnosząca się do Krzczonowa lubelskiego pochodzi z 1291 r. Występuje w przywileju Władysława II czeskiego, w którym oddaje między innymi tę wieś we władanie panów sandomierskich. W 1354 r. Krzczonów zabrano Piotrowi Pszczonce i od tego roku należał do zamku lubelskiego. Krótko mówiąc Krzczonów był od 1354 r. wsią królewską i pozostał nią aż do rozbiorów Polski; w 1358 r. król Kazimierz Wielki lokował Krzczonów na prawie niemieckim. Wtedy to wieś otrzymała herb - na tarczy dwa skrzyżowane klucze piórami skierowane ku dołowi i kazimierzowska korona nad tarczą. W 1413 r. Władysław Jagiełło potwierdził tę lokalizację. Mieszkańcy wsi służyli w utworzonej przez Stefana Batorego piechocie wybranieckiej zdobywając uznanie króla. W dowód wdzięczności Batory w 1582 r. podarował parafii Krzczonów dzwon. Wycofujące się w 1915 r. wojska rosyjskie wywiozły trzy piękne dzwony - wśród nich dzwon fundacji królewskiej. Z epoką Batorego wiąże się nazwa Krzczonów - Sołtysy. Pochodzi od sołtysów łanowych czyli wybrańców, obdarowanych ziemią, zwolnionych od pańszczyzny i wszelkich powinności na rzecz starosty. Rodziny te otrzymywały pisemne potwierdzenia od króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Augusta III. Każda z osad wybranieckich posiadała do 30 mórg ziemi ornej. Ponadto sołtysi łanowi mieli prawo do wolnego wyrębu w lesie, do 1/3 części ryb w stawach, produkcji gorzałki na własny użytek, otrzymywali do sześciu mórg lasu na własność oraz płacili o 1/3 mniej podatku gruntowego. W połowie XVII wieku Krzczonów i okoliczne wioski ucierpiały od najazdów szwedzkich, kozackich i tatarskich. W lutym 1656 r. wojska koronne wsparte przez chłopską partyzantkę rozbiły w lesie między Krzczonowem - Sołtysy, a Żukowem duży oddział armii szwedzkiej tak, że "ani jeden świadek klęski nie uszedł". Spora ilość trupów leżała na pobojowisku do maja. Rozkładając się zatruwały powietrze nieznośnym fetorem, stąd miejsce bitwy nazwano później "śmierdzące", nazwa utrzymała się do dziś. Miejscowy pleban skłonił chłopów by pogrzebali Szwedów, bo inaczej może szerzyć się zaraza. Żołnierzy pogrzebano na miejscu bitwy, a starszyznę szwedzką przywieziono do Krzczonowa, ale jako innowierców nie pochowano ich na cmentarzu kościelnym, tylko na starym "cmentarzysku pogańskim". Odtąd cmentarzysko przedhistoryczne nazwano "szwedzkimi mogiłami". W latach potopu szwedzkiego młodzież i mężczyźni w sile wieku walczyli w oddziałach chłopskiej partyzantki z wojskami księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego, który zbrojnie najechał Polskę planując jej rozbiór razem ze Szwedami. W 1673 r. chłopscy dragoni z Krzczonowa brali udział w bitwie z Turkami pod Chocimiem. Wieś była królewska, ale król przyznał ją w dzierżawę możnym panom, którzy łupili skórę z chłopów bez m i ł o s i e r d z i a. Rósł chłopski opór przeciwko samowoli dzierżawców. W latach 1702 - 1705 dochodziło do buntów chłopskich. Na polach płonęły pańskie stogi. I wojna światowa obudziła nowe nadzieje na odzyskanie niepodległości. Krzczonowiacy nie szczędząc krwi w walce o wolność zasilili szeregi Legionów Polskich, POW. W 1937 r. chłopi regionu krzczonowskiego czynnie wystąpili przeciw rządom sanacji, włączając się do zorganizowanego i kierowanego przez Stronnictwo Ludowe strajku chłopskiego. W latach 1939 - 1944 teren gminy Krzczonów stanowił aktywne środowisko walki z niemieckim najeźdźcą. Opór społeczności rozpoczął się od pierwszych dni okupacji. Na umocnienie postaw patriotycznych wpływ miały bogate tradycje ludowe oraz walk społeczno - narodowych. W gminie powstały i aktywnie działały konspiracje wojskowe ZWZ - AK i BCH. W ich szeregach znaleźli się inteligenci - urzędnicy gminy, nauczyciele oraz przede wszystkim chłopi, mężczyźni i kobiety. Kobiety były zrzeszone w Ludowym Związku Kobiet. One to wywierały znaczący wpływ na życie gminy. Były organizatorkami opieki nad ukrywającymi się jeńcami radzieckimi, uciekinierami z obozu na Majdanku, Żydami i Polakami. Ukrywały i leczyły rannych partyzantów. Dzięki ich pomocy rozwijało się tajne nauczanie. Działalność kobiet była szkołą patriotycznego wychowania dla ludzi młodych.

Środowisko i historia Krzczonowa oraz okolicznych wsi wywarły wpływ na tradycje, zwyczaje a szczególnie na ubiór mieszkańców, który w zasadniczy sposób różnił sięod strojó regionów sąsiednich. Strój krzczonowski swoim zasięgiem wykroczył poza teren gminy. Został przyjęty przez część parafii bychawskiej, parafię Bychawka i Częstoborowice. Na odrębność stroju krzczonowskiego wpłynęły lepsze warunki bytowania ludności zamieszkałej w królewszczyźnie, co pozwalało na bogatsze ubrania. Władysław Koźmian w materiałach nadesłanych na wystawę rolniczo - przemysłową w Lublinie w 1901 r. pisał, że włościanie parafii Krzczonów są przeważnie zamożni. "Wyróżniają się wybitnie spośród innych mieszkańców okolicznych, ubierając się odmiennie, zachowując bardziej dawne zwyczaje i wyrażając się odrębnie; odznaczają się schludnością. Są inteligentniejsi i przyjemniejsi od swoich sąsiadów, co pochodzi zapewne stąd, że hodując dawniej bydło rogate i prowadząc nim handel, obecnie zaś prowadząc hodowlę i sprzedaż pięknych koni ocierają się tkactwem, a nawet i kupiectwem, gdyż jest kilku zamożnych gospodarzy mających sklepiki w swoich dachach." Na przełomie XIX i XX wieku strój krzczonowski stał się reprezentacyjnym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. Strój męski w swej starszej postaci z połowy XIX wieku zaginął doszczętnie. Zachowały się tylko sukmany. Znacznie lepiej zachowały się ubiory kobiece, które złożone do skrzyni przetrwały w całości do czasów międzywojennych. W okresie najstarszym kobiety i mężczyźni nosili ubiory wykonane z lnianego samodziałowego płótna czy sukna. Zimą noszono kożuchy, mężczyźni nakrywali głowy czapkami baranimi, kobiety nosiły wełniane chustki. Pod koniec XIX wieku wobec rozpowszechnienia się tkanin fabrycznych wyroby samodziałowe zaczęto zastępować barwami wełnianymi i bawełnianymi. Mężczyźni zaczęli nosić czarne spodnie, kamizele, kaftany, pasy rzemienne. Kobiety szyły kolorowe spódnice, krótkie fartuszki i ozdabiały je kolorowymi wstążkami i tasiemkami. Nowe tkaniny wymagały nowych form. Obcisłe gorsety czy kaftany kontrastowały z suto namarszczonymi spódnicami i fartuszkami. Koszule szyto z płótna. Każda kobieta umiała uszyć ubiór dla siebie i dla swoich najbliższych, co stanowiło zarazem jej obowiązek. Okres międzywojenny cechuje zanikanie stroju ludowego na rzecz mody miejskiej. Poczynając od lat trzydziestych zaczyna się pewne "ożywianie zamierającego stroju", jednak proces ten nie obejmuje ubioru codziennego, a tylko strój odświętny, który ma charakter ściśle obrzędowy i widowiskowy. W okresie międzywojennym powszechne były wesela w strojach ludowych i towarzyszące im obrzędy. Niezwykle barwnie wyglądał orszak weselny. W październiku 1934 roku Janusz Świeży w Krzczonowie zorganizował kurs kroju i szycia ubiorów ludowych. W tym też czasie wędrował po ziemi krzczonowskiej Walerian Bratko i spisywał śpiewne tu pieśni. Bywał również Stanisław Nycz, który opracował scenariusz "Wesela krzczonowskiego". Janusz Świeży rozsławił krzczonowski strój w wydanym przez siebie atlasie. Od lat pięćdziesiątych używa się stroju krzczonowskiego dla celów widowiskowych i upowszechnił się on jako strój lubelski.

Krzczonowski Park Krajobrazowy - został utworzony 26 lutego 1990 roku. Powierzchnia jego wynosi 12 420 ha, do tego dochodzi 13 856 ha otuliny (w części południowej parku brak jest otuliny). Otulina Krzczonowskiego Parku Krajobrazowego graniczy od strony zachodniej z Czerniejowskim Obszarem Chronionego Krajobrazu. Krzczonowski Park Krajobrazowy stanowi jeden z 17 parków krajobrazowych województwa lubelskiego (ósmy co do wielkości) i jeden z sześciu parków administrowanych przez Zarząd Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych. Położony jest w centralnej części Wyniosłości Giełczewskiej - subregionie Wyżyny Lubelskiej, ok. 20 km na południowy-wschód od Lublina. Park utworzono ze względu na krajobraz najbardziej charakterystyczny dla Wyżyny Lubelskiej. Obejmuje on tereny o bardzo urozmaiconej rzeźbie, położone w krajobrazie rolniczym, typowym dla tego regionu. Główną formą rzeźby tego obszaru jest falisty teren, rozcięty głębokimi dolinami rzecznymi o przeważnie stromych zboczach oraz 14 ostańców piaskowych okresu polodowcowego. Administracyjnie park leży w 3 gminach: Krzczonów, Rybczewice, Jabłonna, a otulina parku w 5 gminach: Krzczonów, Rybczewice, Jabłonna, Piaski i Fajsławice. Krzczonowski Park Krajobrazowy charakteryzuje się dużą różnorodnością i mozaikowatością gleb. Z tego też powodu występuje tu wielkie zróżnicowanie i bogactwo zespołów roślinnych. Lasy zajmują w parku 24,8% powierzchni, grunty orne 70%, użytki zielone 2,6%, a w otulinie parku lasy 9,7%, grunty orne 84%, użytki zielone 1,3%.

Gmina Żółkiewka

Gmina Żółkiewka położona jest w zachodniej części powiatu krasnostawskiego w województwie lubelskim. Miejscowość Żółkiewka jako ośrodek władz gminy oddalona jest od Krasnegostawu o 28 km. Powierzchnia Gminy wynosi 13001 ha i składa się z 29 sołectw, które zamieszkuje 6189 osób. Gęstość zaludnienia wynosi 48 osób na km2. Jest to region położony peryferyjnie w stosunku do kraju i krajów Unii Europejskiej, ale stosunkowo w niedużej odległości od granicy z Ukrainą.
Żółkiewka położona jest na skrzyżowaniu dróg wojewódzkich: Lublin - Zamość i Kraśnik - Krasnystaw. Żółkiewka leży na Wyżynie Lubelskiej i posiada urozmaiconą rzeźbę terenu. Przez gminę przepływają trzy rzeki: Żółkiewka, Giełczew i Łętownia. Gleby występujące na terenie gminy są bardzo żyzne i z tego powodu rozwija się rolnictwo.
Główną funkcją gminy jest rolnictwo o charakterze surowcowym. Żółkiewka jako ośrodek gminy skupia większość funkcji obszaru. Poza funkcjami lokalnymi pełni również funkcje ośrodka ponadgminnego w zakresie oświaty (Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych), a także w ilości i asortymencie handlu i usług.
Na terenie Gminy brak jest obecnie rozwiniętej bazy turystyczno-wypoczynkowej, jednak gmina posiada wiele walorów krajoznawczo-turystycznych takich jak: urozmaicona rzeźba terenu, liczne kompleksy leśne, wysokie usłonecznienie obszaru i nieskażone środowisko naturalne. Atrakcją dla turystów może być również zbiornik retencyjny na rzece Żółkiewka o pow. 15 ha, który cieszy się dużą popularnością wśród wędkarzy.

Dawna Żółkiew koło Krasnegostawu w ziemi chełmskiej a obecna Żółkiewka, będąca stolicą gminy o tej samej nazwie, należącej do województwa lubelskiego, leży w północno - zachodniej części Roztocza i środkowo - północnej części Wyniosłości Giełczewskiej w bardzo pięknym, lekko pofałdowanym terenie. Dawniej okolice te były pokryte olbrzymimi lasami, które karczowano dla powiększania powierzchni pól uprawnych. Z dawnych olbrzymich borów pozostały niewielkie lasy porastające łagodne zbocza wzniesień dodające uroków tej okolicy.
Na podstawie bogatych znalezisk archeologicznych przedmiotów użytkowych, można twierdzić, że życie osadnicze ludności na tym terenie toczy się od V w. p.n.e. Natomiast wieś Żółkiew w ziemi chełmskiej, której nazwa pochodzi od zjawisk przyrodniczych, leżąca w pasie pogranicza zwanego Rusią Czerwoną powstała na przełomie XII i XIII wieku.
Po raz pierwszy, w dotychczas spotkanych źródłowych dokumentach pisanych, Żółkiew, jako wioska przygraniczna, należąca do ziemi chełmskiej, wzmiankowana jest 11 listopada 1359 roku w dokumencie ustanawiającym granicę między ziemią chełmską i lubelską. Od niepamiętnych czasów, jak to było praktykowane powszechnie w średniowieczu, właściciele Żółkwi nie używali nazwiska. Dopiero w 1417 roku wymieniany jest jako jej właściciel Jakub z Żółkwi a następnie Jan i Mikołaj, oni też nie używali nazwiska. Dopiero w 1515 roku, dziadek późniejszego hetmana - Stanisława - Mikołaj i jego brat Stanisław, w ziemskich dokumentach własnościowych po raz pierwszy użyli nazwiska rodowego "Żółkiewscy".
W krótkim czasie brat Mikołaj Żółkiewski nabył wioskę Turynkę, położoną niedaleko Lwowa i tam zaczął rozwijać, umacniać i szybko powiększać swoją posiadłość. Kontynuację powiększania majątku koło Lwowa przejął jego syn Stanisław, ojciec hetmana. Po jego śmierci syn, również Stanisław - późniejszy hetman, wraz z dzielną i gospodarną małżonką Reginą, pobudowali koło Winnik, piękne, warowne i nowoczesne miasto, które przez sentyment do nazwy "gniazda rodowego" nazwali Żółkwią.
W naszej Żółkwi, w ziemi chełmskiej, na posiadanych od niepamiętnych czasów dobrach kilku wsi, pozostał brat dziadka hetmana - Mikołaja Żółkiewskiego - Stanisław Żółkiewski. Tym sposobem rozdzieliły się dwie gałęzie rodu Żółkiewskich. Potomkowie Mikołaja: Stanisław, jego syn również Stanisław - późniejszy hetman - i jego syn Jan doprowadzili do utworzenia magnackiej posiadłości i powstania pięknego miasta Żółkiew koło Lwowa. W 1620 roku, w wieku 73 lat bohaterską śmiercią ginie pod Cecorą Wielki Hetman Koronny Stanisław Żółkiewski. W trzy lata po jego śmierci, z doznanych ran pod Cecorą, umiera jego syn Jan, doprowadzając do wygaśnięcia męskiej linii rodu. Prawnukiem hetmana "po kądzieli" jest Jan Sobieski, późniejszy król Polski, którego dziadek Jakub Sobieski gospodarzył w Pilaszkowicach, odległych od Żółkiewki około 10 kilometrów.
Po wyjeździe Mikołaja Żółkiewskiego do Turynki, w naszej Żółkwi pozostał jego brat Stanisław oraz jego potomkowie. Wspomniany wcześniej Jakub z Żółkwi pobudował u nas pierwszy drewniany kościół i doprowadził do utworzenia na początku XV wieku parafii rzymsko - katolickiej pod wezwaniem św. Wawrzyńca.
W czasie reformacji w drugiej połowie XVI wieku Eliasz Żółkiewski przeszedł na Kalwinizm i doprowadził zamiany kościoła na zbór. Jednak pod koniec życia "nawrócił się" i wraz z synami w 1609 roku ufundowali, jako "Votum błagalne za grzech innowierstwa" nową, drewnianą świątynię i obdarowali parafię w Żółkwi dwoma łanami pola.
Po nadaniu Żółkwi koło Lwowa w 1603 roku "prawa magdeburskiego", rody Żółkiewskich, a następnie ich spadkobiercy posiadali dwie posiadłości o tej samej nazwie. Żółkiew koło Krasnegostawu, jako gniazdo rodowe i szybko rozwijające się, nowoczesne i duże miasto Żółkiew koło Lwowa. Po pewnym czasie, dla odróżnienia naszą Żółkiew, jako mniejszą zaczęto nazywać zdrobniale "Żółkiewka". W 1702 roku ostatni męski przedstawiciel rodu naszej gałęzi - Aleksander Żółkiewski podejmując próbę utworzenia miasta na części gruntów wsi Żółkiew po raz pierwszy użył nazwy zdrobniałej "Żółkiewka". Mimo nie uzyskania praw miejskich, w krótkim czasie nazwa ta przyjęła się i stała się nazwą urzędową stosowaną do czasów współczesnych. Wspomniany Aleksander Żółkiewski w 1714 pobudował w Żółkiewce trzeci drewniany kościół, który przetrwał do 1770 roku. Jego miejsce upamiętniała drewniana figura a po jej zniszczeniu przez "potęgę czasu" odnowiony w 2004 roku, przez Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Żółkiewki i parafian, krzyż z tablicą granitową.
Po śmierci Aleksandra Żółkiewskiego w 1720 roku Żółkiewkę dziedziczy jego córka Zofia żona Samuela Głogowskiego. Od rodziny Głogowskich w 1738 roku Żółkiewkę z okolicznymi wsiami odkupuje Antoni Gruszecki a od niego w 1755 roku kupuje sędzia ziemski chełmski Tomasz Stamirowski, późniejszy starosta krasnostawski. Miał on dobre stosunki z ostatnim królem Polski - Stanisławem Augustem Poniatowskim, który w 1787 roku gościł w Żółkiewce. Stamirowski na wydzielonych przez Aleksandra Żółkiewskiego, ze wsi Żółkiew gruntach doprowadza w 1769 roku do utworzenia na prawie magdeburskim miasta Żółkiewki. Powołuje samorząd miejski, powierzając mu szerokie uprawnienia kompetencyjne. Wokół rynku miejskiego buduje dwadzieścia drewnianych domów z przeznaczeniem na wynajmowanie czynszowe oraz sprzedaż ich na korzystnych warunkach dla rzemieślników, nadając jednocześnie kształt rynkowi i centralnej części miasta. Większość tych domów została wykupiona przez Żydów i tym sposobem zasiedlili oni centrum miasta. Zabudowa ta przetrwała do wielkiego pożaru 21 maja 1938 roku. Tomasz Stamirowski pobudował w latach 1769 - 70 istniejący obecnie kościół dla wyznawców rzymsko - katolickich zachowując patrona św. Wawrzyńca oraz drewnianą bożnicę dla Żydów. Po jego śmierci w 1796 roku jego syn Antoni Stamirowski sprzedaje Żółkiewkę w 1800 roku bogatemu kupcowi pochodzenia niemieckiego Janowi Weberowi. W 1813 r. Żółkiewkę jako wiano ślubne otrzymuje jego trzynastoletnia córka Ludwika wychodząca za mąż za również bogatego fabrykanta spod Lwowa Ludwika Preszla.
Czasy zaborów nie sprzyjały rozwojowi miasta. Znikomy rozwój infrastruktury miejskiej oraz represje zaborcy po klęsce powstania styczniowego doprowadziły ukazem cara Aleksandra II, z 1 czerwca 1869 roku, do utraty przez Żółkiewkę prawa miejskiego i zaszeregowania jej do grupy tzw. osad. Od tego czasu mimo różnych wahań losowych, Żółkiewka nie wróciła do dawnej świetności zachowując miano ośrodka ponad gminnego. Mimo obalenia caratu i rozpadu Rosji wspomniany ukaz carski nie został dotychczas uchylony i nałożone nim represje w stosunku do ponad trzystu miast w Polsce nadal obowiązują. Wprawdzie w czasie okupacji niemieckiej w Żółkiewce Niemcy utrzymywali "urząd burmistrza" a nie wójta jak w gminach wiejskich, to jednak po wojnie wprowadzono ponownie urząd wójta.
Pod koniec XIX wieku uruchomiono w Żółkiewce pocztę obsługującą do 1926 roku gminy: Turobin, Wysokie, Zakrzew i Rudnik. Z Piask do Żółkiewki prowadził gruntowy trakt pocztowy, na którym regularnie kursowały dyliżanse - pocztyliony. Od 1876 roku jako jeden z czterech w powiecie krasnostawskim, funkcjonował tu sąd gminny, obsługujący sąsiednie gminy. W 1906 roku utworzono Towarzystwo Kredytowe dla gmin Rybczewic, Rudnika i Żółkiewki.
Po odzyskaniu niepodległości z inicjatywy miejscowego posła na sejm Stanisława Wrony - Merskiego utworzono w Żółkiewce Odział Zakaźny Szpitala Powiatowego w Krasnymstawie i rozpoczęto rozbudowę jego zaplecza. W latach 1921-26 zbudowano drogę o twardej nawierzchni z Krasnegostawu do Żółkiewki a w 1931 roku z Żółkiewki do Turobina.
Utworzono i systematycznie rozbudowywano spółdzielnię mleczarską, utworzono i umacniano ekonomicznie "Syndykat". W 1935 roku rozpoczęto budowę nowoczesnego budynku szkolnego.
Wielką tragedią dla Żółkiewki był groźny pożar w 1938 roku, który prawie całkowicie zniszczył drewnianą zabudowę w centrum osady. Wybuch wojny i okupacja niemiecka nie pozwoliły na odbudowę. Dlatego też prymitywne budki i lepianki przetrwały do połowy lat siedemdziesiątych a w całej osadzie panował "głód mieszkaniowy". Dopiero utworzenie spółdzielni mieszkaniowej pod koniec lat siedemdziesiątych oraz inwestycje z tego okresu zmieniły warunki życia mieszkańców, poprawiły ich obsługę oraz estetykę osady. Stworzyły znacznie korzystniejsze szanse rozwojowe, które jednak w okresie transformacji gospodarczej zostały zaprzepaszczone i wiele działających jednostek gospodarczych uległo likwidacji powodując znaczny wzrost bezrobocia.

Gmina Gorzków

Gmina zajmuje powierzchnię 96 km2. W 23 sołectwach mieszka na tym terenie 4790 osób. Położona jest po obu stronach rzeki Żółkiewki, na Wyniosłości Giełczewskiej. Krajobrazowo teren ten charakteryzuje się licznymi wąwozami (najwyższe dochodzą do 300 m n.p.m.) z dużym, dochodzącym do 100 m spadkiem terenu. Ten bieszczadzki krajobraz (rejon nazywany jest Małymi Bieszczadami) upiększają lasy i zbiorniki wodne (duży staw gminny między Gorzkowem a Chorupnikiem, stawy gminne i prywatne w Wielobyczu) ze stanowiskami lęgowymi ptactwa wodnego: łabędzi, kaczek, bąka amerykańskiego. Zaznaczające się w krajobrazie spadki terenu mogą być wykorzystane do rozwoju sportów zimowych. Urozmaicony krajobraz obszaru po obu stronach Żółkiewki to z kolei doskonałe miejsce do spacerów pieszych, konnych i rowerowych.

Siedziba gminy - Gorzków - to jedna z najstarszych miejscowości powiatu krasnostawskiego. Ta osada nad Żółkiewką w źródłach pisanych pojawiła się dopiero w 1359 roku, jednak jej rodowód jest znacznie starszy. Od 1359 r. Gorzków związany był z ziemią chełmską, połączył swe losy na stałe z Lublinem, pomijając krótki epizod (lata 1975-1998) przynależności do województwa zamojskiego. Gmina jest typowo rolnicza. Dobre gleby (III klasy) umożliwiają uzyskiwanie wysokich plonów zbóż, roślin okopowych i rzepaku. Do niedawna gmina Gorzków była swoistym zagłębiem chmielowym. Gmina jest kompleksowo stelefonizowana.
Uruchomiono gminną oczyszczalnię ścieków. Mieszkańcy prawie w całości korzystają z gminnego wodociągu. Swoją szansę rozwojową gmina upatruje w agroturystyce: piękne krajobrazy i czyste powietrze to jej duży atut. Na terenie gminy od 1997 roku istnieje Stowarzyszenie Kwaterodawców.

Gmina Rybczewice

Teren gminy Rybczewice położony jest na południowo-wschodnim skraju województwa lubelskiego i w centralnej części Wyniosłości Giełczewskiej. Obszar gminy Rybczewice obejmuje 9 904 hektarów. Na której mieszka 4,5 tys. Mieszkańców, i charakteryzuje się bardzo urozmaiconą, lessową rzeźbą terenu, przeciętą głęboką doliną rzeki Giełczew, która zasila w wodę leżące przy niej hodowlane stawy rybne W Pilaszkowicach, Częstoborowicach wraz z dużym zalewem rekreacyjno-wędkarskim w Rybczewicach.
Południowe krańce gminy Rybczewice znajdują się w najpiękniejszej strefie ochronnej Krzczonowskiego Parku Krajobrazowego, utworzonego w 1990 roku na 13 854 hektarach całej otuliny o wytyczonej powierzchni 12 420 hektarów parku.
Wchodząca w skład parku krajobrazowego południowa, o wybitnie rolniczym charakterze, część gminy, ciągnąca się wzdłuż doliny Giełczwi, ukształtowała się jeszcze w średniowieczu i posiada wielowiekowe tradycje osadnictwa dworskiego i wiejskiego. Towarzyszą im zachowane z tamtych czasów ślady w zespołach zabudowy dworskofolwarcznej ukształtowanej na całej długości rzeki Giełczwi począwszy od wsi Giełczwi, Sobieskiej Woli, Dąbia, Pilaszkowic, Sankniarium Maryjnego w Częstoborowicach, Rybczewic do Stryjny i Wygnanowic.
Teren gminy Rybczewice charakteryzuje się wyraźnie falistym terenem krajobrazu roztoczańskiego, pociętym głębokimi dolinami rzecznymi o przewadze stromych kamienistych zboczy.
Istniejące tu płaszczyzny zrównań na kilku poziomach, ostańce denudacyjne I wąwozy to główne elementy rzeźby tego obszaru. Na szczególną uwagę zasługuje zgrupowanie 14 ostańców piaskowcowych w zachodniej i północnej części parku i jego otuliny.
Piaskowce o twardym lepiszczu krzemionkowym przez tysiąclecia opierały się wiekowej erozji i tkwią dziś w krajobrazie w postaci urokliwych wzgórz widokowych sięgających nawet do 300 m npm, jako dowody przeszłości geologiczno-przyrodniczej Lubelszczyzny.
Kilka z nich ma swoje własne nazwy: Chełmiec, Łysa Góra, Gosiowa Góra, Szabałowa Góra, Markowa Góra, Boży Dar, itp. Krzczonowski Park Krajobrazowy, wraz z całą otuliną jest jednym z najważniejszych f rejonów źródliskowych w województwie lubelskim. Zinwentaryzowano tu około 50 źródeł, w tym kilkanaście grupowych, pulsujących skupiających od 4 do 20 wypływów. Najsilniejsze źródła dają od 50 do 120 l/s wody. Wypływają z nich rzeki: Giełczew, Radomirka, Olszanka i Sierotka. Źródliska te wspomagają te rzeki w Giełczwi, Sobieskiej Woli, Dąbiu, Pilaszkowicach, Częstoborowicach, Gardzienicach, Brzezicach, Stróży i Biskupicach.
Mimo dużej ilości i wydajności tych źródeł oraz braku przyczyn większych zanieczyszczeń nieskazitelnie czystej i bogatej w składniki mineralne wody cały obszar doliny Giełczwi wraz z wymienionymi Źródłami jest dotąd niewykorzystanym zakątkiem ekologicznym i krajobrazowym tej części Lubelszczyzny.
Teren Krzczonowskiego Parku Krajobrazowego, z jego północnym przedłużeniem nadrzecznym, charakteryzuje się różnorodnością gleb uprawnych. Wpływa to na zróżnicowanie i jednocześnie bogactwo zespołów roślinnych i zwierzęcych. Występują tu lasy, łęgi, lasy dębowograbowe z domieszką buka, bory mieszane i zarośla, torfowiska niskie, łąki trzęślicowe, zespoły roślinności wodnej ruderalnej i segetalnej.
W północnej części parku krajobrazowego rozciągają się 2 leśne rezerwaty przyrody: w rejonie Olszanki 8,75 ha I Chmielą 25,7 ha. W kompleksie leśnym w rejonie uroczyska Chodyłówka i Walentynów, na wysokości Pilaszkowic i Częstoborowic, i Krzczonowa, w pobliżu pulsujących źródeł leśnych znajduje się najbogatsze stanowiska niezwykle rzadkich roślin: cieszynianki wiosennej, storczyka, podkolana białego i gnieźnika białego leśnego. Na źródliskach i polanach rośnie Wiele gatunków charakterystycznych dla stepu: oman wąskolistny, ostrożeń panoński, pajęcznica galęzista i wiele, wiele Innych pięknych i ciekawych roślin.
Fauna tych terenów, chociaż słabo jeszcze poznana, ale w różnorodności bogata, znajduje idealne schronienie w licznych porośniętych parowach leśnych i uroczyskach bagiennych strumieni źródlanych. Stępują tu: borsuki, jeże, kuny leśne, wiewiórki, sarny, a dawniej nawet piżmowce I wydry, bażanty, sowy, puszczyki, bociany, żurawie, jastrzębie i cała plejada znanych i nieznanych gatunków ptactwa leśnego i nadrzecznego.
Krzczonowski Park Krajobrazowy i całe tereny dorzecza Giełczwi znajdują się na zachodnich peryferiach obszaru, do którego docierają jeszcze wpływy klimatu kontynentalnego z południowego wschodu. Tu przebiega fizjograficzna granica między Europą Wschodnią i Zachodnia. Tu zbiegają się trzy wielkie prowincje fizyczno-geograficzne: Niż Zachodnioeuropejski, Niż Środkowoeuropejski I Wyżyna Małopolska. Nad tą częścią Lubelszczyzny ścierają się wpływy klimatu atlantyckiego l kontynentalnego. Tu następuje też wymieszanie się roslin z pochodzenia borealnego (z dalekiej północy), atlantyckiego, środkowoeuropejskiego i pontyjsko-panońskiego (Azja Mniejsza i Europa Południowo-Wschodnia).
Może dlatego, jak stwierdzają obserwatorzy przyrody i meteorologii, dolina rzeki Giełczewki posiada najwięcej słonecznych dni w roku. Co może w przyszłości sprzyjać turystyce i wypoczynkowi mieszkańców miast I ośrodków przemysłowych. Wszystkie te czynniki wpływają na różnorodność klimatyczną, przyrodniczą, gospodarczą i ekologiczną gminy Rybczewice i miejscowości leżących w dolinie rzeki Giełczwi.

Miasto i gmina Piaski

Miasto i Gmina Piaski - jest jedną z większych gmin w Polsce (169 km2). Leży na południowy wschód od Lublina, przy rozwidleniu dróg prowadzących do Chełma i Zamościa, przy starym trakcie ruskim.

Na krajobraz gminy składają się pofałdowane pola, lasy i piękna dolina rzeki Giełczwi, słynąca z zabytkowych dworów i dworków. Piaski są gminą typowo rolniczą. W 1993 roku Piaskom przywrócono prawa miejskie, które utraciły w 1869 r. z powodu carskich represji. Grunty orne stanowią 83,9%, użytki zielone 4 %, lasy 10,6 %. Gmina Piaski posiada znaczące walory turystyczne: przepiękną, mocno nasłonecznioną dolinę rzeki Giełczew, rezerwat przyrody Wierzchowiska, stawy w dolinie Sierotki, w bliskim sąsiedztwie miasta (doskonały teren rekreacyjny), liczne pomniki przyrody, użytki ekologiczne.

Obszar gminy zamieszkuje 11132 osób, w samym mieście Piaski 2799. W gminie znajduje się 4120 gospodarstw rolnych, o średniej wielkości 4 ha. W uprawach rolnych z uwagi na dobre gleby (głównie II i III klasa bonitacyjna) przeważa produkcja pszenno-buraczana. Miasto Piaski stanowi niewielki ośrodek przemysłowo-usługowy, obsługujący nie tylko obszar gminy, ale także fragment południowo wschodniej części województwa. W mieście i gminie Piaski działa 310 podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, tj. 163 zajmuje się usługami, 137 - handlem a 10 - produkcją. Najważniejszym obiektem przemysłowym jest tutaj zakład przetwórstwa mleka. Działają również trzy młyny gospodarcze i cztery piekarnie. W ostatnim czasie powstaje coraz więcej nowych, drobnych przedsiębiorstw. Miasto Piaski dysponuje mechaniczno-biologiczną oczyszczalnią ścieków.W mieście i gminie działa Miejsko-Gminne Centrum Kultury oraz placówki oświatowych, tj. 6 szkół podstawowych, 2 gimnazja i Zespół Szkół w ramach, którego funkcjonują: liceum, technikum, szkoła zawodowa i szkoła policealna.

zabytki:

• Brzezice
  dwór z pierwszej połowy XIX w. Zespół dworsko-parkowy, dwór murowany z I poł. XIX w. rozbudowany XIX/XX w. Obecnie mieści się tu siedziba Fundacji Zrównoważonego Rozwoju "2BS" oraz park z dojazdową aleją lipową (XVIII w.)

  Zespół folwarczny:
  spichlerz murowany z 1868r., stodoła mur. z 1868 r., stajnia mur. z 1903 r., stajnia tzw. fornalska z 1924 r., obora z 1924 r., obora tzw. fornalska z 1924 r., magazyn z ok. 1937 r., budynek gospodarczy z I. ćw. XX w.

• Gardzienice I

  Kapliczka przydrożna mur. z I ćw. XX w. Szkoła z ok. 1920 r. Dom nr 10, murowany, I ćw. XX w. wł. F. Kasperek.
  
  Zespół pałacowo-parkowy:
  pałac - murowany, powst. ok. 1627 r., oficyna - mur. z 1852 r. (siedziba Ośrodka Praktyk Teatralnych)
  
  Zespół folwarczny:
  czworak nr 3 (ok. 1904 r.), czworak nr 4 (ok. 1904 r.), ruina rządcówki (ok. 1900 r.) spichlerz (ok. 1900 r.), stodoła (ok. 1853 r.), obora (chlewnia) - poł. XIX w., cielętnik - II poł. XIX w., brojlernia - poł. XIX w., kuźnia nr 9 - ok. 1900

• Gardzienice II

  Zespół dworsko-parkowy - ruiny dworu z XIX w. oraz pozostałości parku krajobrazowego również z XIX w. i alei dojazdowej.
  
  Obora dworska, murowana, z 1910 r., wł. F. Winiarczyk. Spichlerz dworski nr 94, ok. 1908 r., wł. F. Winiarczyk. Cmentarz z I wojny światowej.

• Kawęczyn

  Zespół kościelny:
  kościół parafialny rzymsko-katol. P.w. Św. Józefa Robotnika i Św. Antoniego, drewniany, powst. 1922-23, przeniesiony z Siedliszcza w 1936 r. dzwonnica drewniana z 1931 r. plebania drew. z 1921 r. Kapliczka przydrożna mur. z 1933 r.
  
  Zespół dworsko-parkowy:
  dwór z ok. 1830 r., spichlerz mur. z XVII., park z ok. 1830 r., przekształcony w XX w. wg projektu S. Celichowskiego. Kuźnia drewn. z ok. 1938 r. Cmentarz parafialny Rzym.-kat. założ. 1922 r.

• Kębłów (Piaski Wielkie)

  Pozostałości zespołu dworsko-parkowego:
  Gorzelnia mur. z II poł. XIX w. Brykieciarnia mur. z II poł. XIX w. Park z XVIII w.

• Kozice Dolne

  Zespół dworsko-parkowy:
  (obecnie w użyteczności Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego)
  Dwór, oficyna, spichlerz z XIX w.
  Park XVIII/XIX w.

• Kozice Górne

  Pozostałości parku krajobrazowego ze stawami z XIX w.
  Siedliszczki Kolonia
  Cmentarz z I i II wojny światowej.

• Wierzchowiska

  Zespół dworsko-parkowy z I poł. XIX w.
  Dwór, oficyna i park ze stawem.
  Brama wjazdowa i brama na folwark z IV ćw. XIX w.

• Wola Piasecka

  Mogiła żołnierza radzieckiego z 1945 r.

Ślady pierwszego osadnictwa na terenach dzisiejszych Piask pochodzą z epoki paleolitu. Świadczą o tym obiekty archeologiczne z Piask i okolic, które zostały zebrane w różnych okresach przez miejscowych nauczycieli i ich uczniów oraz przygodnych poszukiwaczy pamiątek z przeszłości. Nie zachował się przywilej lokacyjny miasta, wobec czego nieustalona pozostaje data założenia Piask jako miasta oraz związane z lokacją nadania i przywileje. W dotychczasowych opracowaniach ugruntował się pogląd, iż miasto Piaski zostało lokowane na terenie wsi Pogorzały Staw. Najstarsza wzmianka o tej wsi pochodzi z 1401r., kiedy to Jerzy Pelka Obermuntowicz Pogorzałego Stawu dziedzic dóbr Minkowice był stroną w sporze granicznym przeciwko Gromli, dziedzicowi dóbr Wierzchowiska. W 1446r. grunta tej wsi obejmowały obszar, jak mówi dokument: (...) od Narożnice Brzezickej do Narożnic Melgewskiej przy Drodze z Minkowice do Biskupic idącej. Dalej źródła podają, że Joannes et Jacobus Hebermuttowic, posiadający Pogorzały Staw et de Piaski... Kębów et de Gyelczew... jako osobne miejscowości, a dziejopis Jan Długosz w księdze uposażeń kościelnych Liber beneflciorum dioecessis Cracoviensis wymienia tę miejscowość pod datą 1470r. jako miasto i nazywa je Pyassek alias Gyelczew, przyjmując, iż alias odnosi się do czasu przeszłego, czyli Piasek innym czasem Giełczew. Należy więc przypuszczać, że miasto Piaski zostało utworzone na terenach istniejących wcześniej wsi Pogorzały Staw i Giełczew.

Statystyki mówią, że w 1939r., Piaski i okolice zamieszkiwało 4 165 Żydów. Gdy rozpoczęła się wojna, Niemcy założyli w Piaskach getto. Panujące tam nieludzkie warunki, brak środków sanitarnych i medycznych, a także separacja od reszty ludności, spowodowały wysoką śmiertelność Żydów. Pomoc organizowała konspiracyjna Rada Pomocy Żydom, tzw. "Żegota". Wszyscy jednak dobrze wiedzieli, że skupienie ludności w gettach było tylko wstępem do masowej zagłady w obozach koncentracyjnych.

Gmina Trawniki

Pierwszą wzmiankę o Trawnikach i Czemiernikach, które obecnie stanowią ich część składową spotykamy u Jana Długosza w jego "Liber Beneficjorum" t.II,s.551. Powiedziane jest tam, że Oleśniki i Trawniki należały do parafii Czemierniki, był to wiek XV, kiedy kanonik krakowski Jan Długosz był sekretarzem biskupa Zbigniewa Oleśnickiego.
Parafia Czemierniki istniała już przed 1325 rokiem i aż do XVII wieku nosiła imię św. Wincentego.

W ciągu wieków zmieniali się właściciele Trawnik. W 1748 roku wchodziły one w skład majątku Piotra Suchodolskiego, pod koniec XVIII wieku należały do Józefa Bożydara Podhorodeńskiego, w 1850 roku przeszły w ręce Ludwika i Józefiny Słomińskich, a pod koniec XIX wieku aż do czasów parcelacji należały do rodziny Michalskich.

Od końca XIX wieku w Trawnikach znajduje się stacja kolejowa drogi żelaznej nadwiślańskiej. Stacja kolejowa i most na rzece Wieprz były zapewne przyczyną, że już od 4 września 1939 r. Trawniki przeżywały naloty niemieckich samolotów, a 18 września Niemcy zajęli osadę i zorganizowali obóz przejściowy najpierw dla jeńców polskich, w 1941r. dla jeńców sowieckich, aż wreszcie getto żydowskie. Od połowy 1942r. w obozie przebywali Polacy, Rosjanie, Ukraińcy i żydzi z Austrii, Belgii, Czechosłowacji i Polski. Początkowo liczba jeńców wynosiła 500 i stopniowo wzrastała, aż do ok. 10 tys. W tym czasie miały miejsce egzekucje więźniów w lesie Dąbrowa, zaś w lesie Borek są groby dzieci z Zamojszczyzny.

zabytki:

• Kościół Parafialny p.w. Św. Stanisława Biskupa (1712-1727) wraz z ogrodzeniem i plebania w Biskupicach,
• Zespół Dworski w Struży Kolonii,
• Kościół z końca XVIII wieku (1790r.) P.W.Św. Judy Tadeusza i Karczma w Dorohuczy,

Kaplica grobowa Bolesława Łodzi Michalskiego z I połowy XIX wieku, Kordegarda, pozostałości bramy, park i Aleja Kasztanowa w Trawnikach i cmentarz z okresu I Wojny Światowej.

Gmina Trawniki położona jest w strefie granicznej dwóch regionów I rzędu: Wyżyny Lubelskiej i Polesia Wołyńskiego. Nizinna część Gminy stanowi strefę ochronną Nadwieprzańskiego Parku Krajobrazowego, ze względu na duże walory przyrodnicze, krajobrazowe i ekologiczne, gmina objęta jest ustanowioną "Strefą Ochrony Ekologicznej Doliny Wieprza". Ważną rolę przyrodniczą pełnią zespoły ogrodowo i parkowe, w tym park w Siostrzytowie.
Przez teren Gminy przebiega w części trasa 7 i 8 pierwszego etapu trasy rowerowej promującej Międzynarodowy Rezerwat Biosfery Polesie Zachodnie.

W układzie komunikacyjnym główną rolę odgrywają: droga krajowa Lublin - Dorohusk - Kowel oraz międzynarodowa linia kolejowa Lublin - Chełm - Kijów ze stacją w Trawnikach i licznymi bocznicami do zakładów przemysłowych, z których największe reprezentują branżę dziewiarską, chemiczną oraz elewator zbożowy. Gminę Trawniki zamieszkuje około 9412 mieszkańców na obszarze 84 km2, a jej wspólnotę tworzy 11 sołectw.

Istotną rolę w strukturze gospodarki odgrywa rolnictwo. Uprawia się tu głównie zboża, ziemniaki i warzywa. Rozwinął się handel, usługi, dobrze prosperuje działalność gospodarcza. Na terenie gminy funkcjonuje około. 261 podmiotów gospodarczych.

Możliwości inwestycyjne gminie daje wykorzystanie istniejących obiektów produkcyjnych, wykorzystanie dla celów działalności gospodarczej terenów przylegających do trasy międzynarodowej Lublin - Dorohusk - Kowel oraz zrealizowanie projektowanego zbiornika wodnego OLEŚNIKI, w celu jego zagospodarowania do celów rekreacyjnych.

W gminie prężnie działa Gminny Ośrodek Kultury w Trawnikach, który cyklicznie organizuje takie imprezy jak: Jesienne spotkania teatralne, Piknik regionalny, Konkurs plastyczny "Powiat świdnicki wczoraj, dziś, jutro", Gminny konkurs recytatorski, Gminny konkurs piosenki.

Bazę noclegową w gminie stanowi "Zajazd Regionalny w Pełczynie" z pełną gastronomią i 32 miejscami noclegowymi, położony przy drodze Piaski - Chełm.